Bağımlılık Bir İrade Zayıflığı Değil: Aileler İçin Bir Yol Haritası

Bağımlılık alanında çalıştığım yıllarda en sık karşılaştığım şeylerden biri, bağımlılığın hâlâ bir irade zayıflığı ya da ahlaki kusur olarak görülmesiydi. Oysa bağımlılık, literatürde bir beyin hastalığı olarak tanımlanır; biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutları olan, kronik ve karmaşık bir hastalıktır. Bu bakış değişmeden, ne bağımlı kişi tedavi arayışına giriyor ne de çevresi ona doğru şekilde yaklaşabiliyor.

Beynin ödül sistemi nasıl ele geçiriliyor?

Bağımlılık yapan şey — bir madde de olabilir, kumar ya da ekran gibi bir davranış da — beynimizdeki ödül mekanizmasını uyarır. Beyin o anı "haz aldığım bir durum" olarak kodlar ve tekrarını istemeye başlar: "Bak, sen bundan daha önce haz almıştın; hadi git yine yap." Bu döngü tekrarladıkça, davranışlarımızı kontrol eden mekanizma devre dışı kalmaya başlar. Kontrolü yitirdiğimiz nokta burasıdır. Kimse bir günde bağımlı olmaz; bu, evreleri olan ve sinsi ilerleyen bir yoldur.

Düşkünlük mü, bağımlılık mı?

Bir şeyi çok sevmekle ona bağımlı olmak arasındaki çizgiyi tanı ölçütleri belirler. Son bir yıl içinde şunlar artarak yaşanıyorsa dikkat gerekir:

• Kullanımın giderek artması (tolerans gelişmesi),
• Bırakınca ya da azaltınca yoksunluk belirtilerinin ortaya çıkması,
• İş, ilişki ve sağlık alanlarında ciddi zararlar görülmesine rağmen devam edilmesi,
• Onsuz günlük hayatı sürdürmekte zorlanmak.

Sık sorulan bir soruya da açıklık getireyim: Bir kez deneyen herkes bağımlı olmaz. Ama bağımlılık yapıcı maddelerin doğası gereği, bir kez kullanan herkes risk altındadır.

Kimler daha fazla risk altında?

"Şu kişi kesin bağımlı olur, bu olmaz" diyemeyiz; ama risk faktörlerini biliyoruz. Ailede bağımlılık öyküsü genetik bir yatkınlık oluşturur. Aile içi iletişimin kopukluğu; çok katı, tutarsız ya da tamamen ilgisiz ebeveyn tutumları; baş etme becerilerinin gelişmemiş olması; dürtüsellik ve arkadaş ortamında "hayır" diyememek de riski artırır. Danışan öykülerinde başlangıç yaşının çoğu zaman 13-14'lere uzandığını görürdüm — bu yüzden asıl koruma, çocukluktan başlar: tutarlı bir disiplin, neyin neden yapılmadığını anlatmak ve hayır deme becerisini öğretmek.

Bağımlılık bir aile hastalığıdır

Bağımlılık zamanla tüm aile sistemini içine çeker. Ailelere önerilerimi birkaç başlıkta toplayayım:

• Sınır koyun. Evin içinde kullanım olmayacağını net biçimde ortaya koymak meşrudur ve gereklidir.
• Maddi kaynak sağlamayı bırakın. "Para vermezsem çalar, borçlanır" korkusuyla para vermeye devam eden çok aile gördüm. Ama bu, kişinin kullanımını kendi elinizle finanse etmek demektir. Davranış zorlaştıkça, kişinin sorunla yüzleşme ve vazgeçme olasılığı artar.
• Ayıkken konuşun. En sık yapılan hatalardan biri, kişi madde ya da alkolün etkisindeyken "sen nasıl bir evlatsın" diye yüklenmek, ayıkken ise konuyu hiç açmamak. Etki altındaki kişi o konuşmayı muhtemelen hatırlamayacak bile. Konuşulacaksa ayıkken, suçlamadan ve tedaviye özendiren bir dille konuşulmalı.
• Siz de destek alın. "O tedavi olmazsa bizim yapacak bir şeyimiz yok" düşüncesi yanlış. Aile bireyleri danışmanlık aldığında hem kendileri güçlenir hem de bağımlı yakınlarını tedaviye çekmekte çok daha etkili olurlar.

Zorla tedavi olur mu?

Türkiye'de rızası olmayan bir yetişkini zorla tedaviye yatırma sistemi yoktur; ve açıkçası ben zorunlu tedavinin işlevsel olduğunu da düşünmüyorum. Bağımlılık tedavisinin en kritik bileşeni kişinin motivasyonu ve kararlılığıdır. Askerlik ya da cezaevi gibi mecburi ayıklık dönemlerinden çıkan kişilerin sıklıkla tekrar başlaması bundandır. Ailenin yapabileceği en değerli şey, kişiyi tedaviye zorlamak değil, tedaviye istekli hâle gelmesine zemin hazırlamaktır — gerektiğinde profesyonel destekle.

Bağımlılıkla mücadelede yalnız değilsiniz: tıbbi tedavi için hastanelere bağlı AMATEM merkezlerine başvurabilir, bağımlılık alanında çalışan danışmanlık merkezlerinden destek alabilirsiniz. Bağımlı yakını olarak kendi psikolojik desteğinizi almak da bu yolculuğun en güçlü adımlarından biridir.

Bu konuyu konuştuğumuz program kaydını aşağıda izleyebilirsiniz.

Bu yazı, Business Channel Türk'te yayınlanan "Aslı Avşar ile Psikolojik Şeyler" programında verdiğim söyleşiden derlenmiştir.